Najczęściej temat apostołów zaczyna się od prostego wyliczenia Dwunastu. Taka metoda ma jednak ograniczenie: sama lista niewiele mówi o pochodzeniu imion, ich znaczeniu i o tym, dlaczego w Ewangeliach pojawiają się różne warianty tych samych osób. Właśnie tu zaczyna się najciekawsza część. Imiona apostołów to nie tylko zapis tradycji biblijnej, ale też ślad języków hebrajskiego, aramejskiego i greckiego oraz znak tego, jak działała pamięć pierwszych wspólnot chrześcijańskich.
Kim byli apostołowie i dlaczego ich imiona są tak ważne
Słowo apostoł oznacza „wysłannika”. W ścisłym sensie chodzi o grono Dwunastu, czyli najbliższych uczniów Jezusa, wybranych do szczególnej misji. To właśnie ich imiona są stale przywoływane w Ewangeliach synoptycznych, Dziejach Apostolskich i późniejszej tradycji Kościoła.
Znaczenie tych imion nie jest przypadkowe. Część ma rodowód hebrajski, część aramejski, a część znamy w formie zhellenizowanej, czyli dostosowanej do języka greckiego. To dlatego jedna osoba może występować pod dwoma nazwami, a nawet pod przydomkiem, który z czasem zaczął funkcjonować jak pełne imię.
W tradycji biblijnej imię często mówi więcej niż tylko „jak ktoś się nazywa”. Potrafi wskazywać na pochodzenie, cechę, misję albo nowe miejsce w historii zbawienia.
Lista 12 apostołów
W Nowym Testamencie występują niewielkie różnice między spisami apostołów, ale zasadniczy trzon pozostaje ten sam. Najczęściej przyjmuje się następującą listę:
- Szymon Piotr
- Andrzej
- Jakub, syn Zebedeusza
- Jan
- Filip
- Bartłomiej
- Tomasz
- Mateusz
- Jakub, syn Alfeusza
- Tadeusz lub Juda, syn Jakuba
- Szymon Gorliwy
- Judasz Iskariota
Po zdradzie Judasza Iskarioty jego miejsce zajął Maciej, wybrany już po zmartwychwstaniu Jezusa, o czym opowiadają Dzieje Apostolskie. Z tego powodu w wielu zestawieniach obok Dwunastu pojawia się także jego imię.
Znaczenie imion apostołów
Imiona o pochodzeniu hebrajskim i aramejskim
Szymon wywodzi się od hebrajskiego imienia oznaczającego „ten, który został wysłuchany”. Jezus nadał mu przydomek Piotr – od greckiego petros, „skała”. To jeden z najważniejszych przykładów, gdy nowe imię wskazuje na przyszłą rolę ucznia.
Jan oznacza „Bóg jest łaskawy”, a Jakub ma korzeń znany już ze Starego Testamentu. W praktyce imię Jakub tłumaczy się zwykle jako „ten, który trzyma za piętę” albo szerzej: „zastępujący”. Brzmi dość surowo, ale takie dosłowne sensy są typowe dla dawnych imion semickich.
Tomasz pochodzi z aramejskiego i znaczy po prostu „bliźniak”. Mateusz wiąże się z hebrajską formą znaczącą „dar Jahwe” lub „dar Boga”. Juda oznacza „niech będzie wychwalany”, natomiast Maciej – podobnie jak Mateusz – odwołuje się do daru Bożego.
Do tej grupy zalicza się też Bartłomiej, choć tu sprawa wygląda trochę inaczej. To raczej patronimikum niż klasyczne imię: „bar-Tolmaj” znaczy „syn Tolmaja”. W praktyce więc tradycja zachowała określenie rodowe, a nie osobiste imię ucznia.
Imiona o brzmieniu greckim
Andrzej to imię greckie, wywodzone od słowa oznaczającego „mężny”, „dzielny”. Filip również ma pochodzenie greckie i oznacza „miłośnika koni”. Dziś brzmi to trochę zaskakująco, ale w świecie starożytnym taki sens niósł skojarzenie ze statusem, energią i kulturą wojskową.
Grecka forma nie musi oznaczać greckiego pochodzenia. W Galilei i Judei przenikały się różne języki, dlatego żydowski uczeń mógł nosić imię greckie albo funkcjonować pod greckim odpowiednikiem. To normalne dla epoki, a nie żaden wyjątek.
Imiona, przydomki i warianty: skąd biorą się różnice
Najwięcej zamieszania budzą nie same imiona, lecz ich warianty. Ewangelie były spisywane w różnych środowiskach i dla różnych wspólnot, stąd drobne różnice w zapisie oraz w sposobie identyfikowania poszczególnych uczniów.
Tadeusz, Juda i Bartłomiej
Tadeusz w jednej tradycji występuje jako Tadeusz, w innej jako Juda, syn Jakuba. Nie chodzi tu raczej o dwie osobne osoby, lecz o dwa sposoby nazwania tego samego apostoła. Jedna wspólnota zachowała przydomek, druga imię rodowe.
Podobnie bywa z Bartłomiejem. Ponieważ „bar” oznacza „syn”, niektórzy badacze przypuszczają, że chodziło o człowieka znanego bardziej z określenia rodzinnego niż z imienia własnego. W tradycji chrześcijańskiej często łączy się go z Natanaelem z Ewangelii Jana, choć sam tekst biblijny nie mówi tego wprost.
Szymon Gorliwy to kolejny przykład. „Gorliwy” nie jest imieniem, lecz określeniem postawy. Greckie i aramejskie odpowiedniki tego przydomka bywają tłumaczone na różne sposoby, stąd czasem pojawia się forma „Szymon Kananejczyk”, która wcale nie musi oznaczać pochodzenia z Kanaanu.
Takie rozbieżności nie są błędem tekstu. Pokazują raczej, jak żywa była pamięć o apostołach i jak naturalnie funkcjonowali oni pod imieniem, przydomkiem lub określeniem rodzinnym.
Najważniejsi apostołowie i ich imiona w tradycji
Nie wszystkie imiona wybrzmiewają w tradycji tak samo mocno. Największe znaczenie zyskał oczywiście Piotr, bo jego nowe imię zostało bezpośrednio powiązane z misją budowania wspólnoty. To przykład, w którym sens imienia stał się częścią teologii.
Bardzo silnie obecni są też Jan i Jakub, synowie Zebedeusza. Wspominani są jako należący do najbliższego kręgu uczniów. Z kolei Andrzej zapisał się w pamięci Kościołów wschodnich wyjątkowo mocno, często nawet bardziej niż w pobożności zachodniej.
Piotr nie był pierwotnie imieniem, lecz przydomkiem nadanym przez Jezusa. Z czasem to właśnie on przesłonił dawne imię Szymon i stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych imion chrześcijaństwa.
Judasz Iskariota pozostaje przypadkiem szczególnym. Samo imię Juda było w świecie żydowskim szanowane i częste, ale skojarzenie ze zdradą sprawiło, że w kulturze chrześcijańskiej stało się obciążone. To ciekawy przykład, jak historia jednej postaci wpływa na odbiór całego imienia.
Dlaczego temat imion apostołów wciąż wraca
Powód jest prosty: na styku języka, religii i historii widać tu wyjątkowo dużo. Z jednej strony jest konkretna lista osób, z drugiej cały świat znaczeń ukrytych w brzmieniu imion. Do tego dochodzą warianty zapisu, przydomki i różnice między przekładami Biblii.
Dla osoby, która dopiero zaczyna temat, najważniejsze jest jedno: nie trzeba zapamiętywać wszystkiego naraz. Warto najpierw odróżnić imię od przydomka, a potem zobaczyć, które formy są hebrajskie, które aramejskie, a które greckie. Wtedy lista Dwunastu przestaje być suchym katalogiem i zaczyna opowiadać własną historię.
Imiona apostołów są więc czymś więcej niż detalem biblijnym. To małe ślady wielkiej opowieści: o wyborze uczniów, o językach starożytnego Wschodu i o tym, jak pamięć wspólnoty utrwaliła ludzi, którzy mieli „być posłani”.