Czy witaminę B12 można kupić bez recepty?

Niedobór witaminy B12 dotyczy szacunkowo 6% osób poniżej 60. roku życia i nawet 20% po sześćdziesiątce, a u wegan i osób przyjmujących niektóre leki odsetek bywa wyraźnie wyższy. Problem długo nie daje o sobie znać, bo wątroba trzyma zapasy na kilka lat. Dlatego pierwsze objawy (zmęczenie, mrowienie dłoni, gorsza pamięć) często są wiązane z czymkolwiek innym. Dobra wiadomość jest taka, że większość preparatów z B12 kupuje się w Polsce bez recepty. Wyjątek to ampułki do wstrzyknięć, a sama możliwość kupienia witaminy nie oznacza jeszcze, że należy ją łykać na ślepo.

Co kupisz bez recepty, a co tylko z receptą

W aptece, drogerii, a nawet w sklepie spożywczym leży dziś kilkadziesiąt produktów z B12. Zdecydowana większość to suplementy diety, które nie wymagają żadnych dokumentów. Różnice dotyczą głównie formy podania i dawki.

Preparaty doustne

Do wyboru są tabletki, kapsułki, tabletki do ssania, krople, spraye do jamy ustnej, a nawet plastry. Najwięcej jest klasycznych tabletek, a kapsułki i krople zwykle kosztują trochę więcej.

Spraye i plastry reklamowane są jako „lepiej wchłanialne”, ale przekonujących dowodów na ich przewagę nad zwykłą tabletką brakuje. Różnica w cenie bywa za to spora.

Witamina B12 wchłania się dwutorowo. Przy małych dawkach potrzebny jest tzw. czynnik wewnętrzny, białko produkowane w żołądku. Przy dużych dawkach (rzędu setek mikrogramów) około 1% przedostaje się biernie, bez udziału tego białka. Dlatego wysokie dawki działają nawet wtedy, gdy wchłanianie jest upośledzone.

Preparaty złożone, np. B-complex, też zawierają B12. Dawki bywają w nich jednak symboliczne, więc przy potwierdzonym niedoborze to za mało.

Zastrzyki

Ampułki z cyjanokobalaminą do wstrzykiwania są dostępne wyłącznie na receptę. Lekarz wystawia ją zazwyczaj po stwierdzeniu niedoboru, a nie na życzenie.

Wstrzyknięcia mają sens przy ciężkim niedoborze z objawami neurologicznymi, po operacjach żołądka lub jelita krętego i przy niedokrwistości złośliwej, czyli chorobie autoimmunologicznej, w której organizm nie wytwarza czynnika wewnętrznego.

Przy typowym, łagodnym niedoborze coraz częściej wystarcza wysoka dawka doustna. Wyniki badań porównujących obie drogi podania wypadają zaskakująco podobnie.

Jaką formę B12 wybrać

Na opakowaniach pojawiają się cztery nazwy:

  • cyjanokobalamina – najtańsza, najlepiej przebadana i stabilna; organizm sam przekształca ją w formy aktywne,
  • metylokobalamina – forma aktywna, droższa, chętnie reklamowana jako „naturalna”,
  • adenozylokobalamina – druga forma aktywna, rzadziej spotykana samodzielnie,
  • hydroksykobalamina – stosowana głównie w zastrzykach, w suplementach rzadka.

Przy zdrowym organizmie różnice w skuteczności są minimalne. Cyjanokobalamina nie zawiera niebezpiecznych ilości cyjanku, bo jest go tam śladowa ilość, a marketingowe straszenie tą nazwą jest przesadzone. Metylokobalamina bywa wybierana przy problemach z metabolizmem, ale to już decyzja po konsultacji z lekarzem.

Ile mikrogramów w tabletce

Zapotrzebowanie dorosłego wynosi około 4 µg dziennie, a w sklepach dominują preparaty od 50 do 1000 µg i więcej. Taka rozbieżność wynika z niskiego odsetka wchłaniania. Z dużej dawki do krwi trafia ułamek, więc producenci kompensują to ilością.

Dawki profilaktyczne

Osobom na diecie roślinnej zwykle zaleca się około 25–100 µg dziennie albo większą dawkę, np. 1000 µg, kilka razy w tygodniu. Rozkład nie ma większego znaczenia, ważne, żeby suplementować stale.

Dla osób po 50. roku życia istotny jest spadek kwasowości żołądka, który utrudnia uwalnianie B12 z pokarmu. Suplement w formie krystalicznej nie wymaga tego etapu, więc działa pewniej niż witamina z jedzenia.

Na etykiecie przy B12 często widnieje wartość rzędu kilkudziesięciu tysięcy procent referencyjnego spożycia. Nie jest to błąd. Wartość odniesienia wynosi tylko 2,5 µg, więc 1000 µg daje 40 000%.

Dawki przy niedoborze

Gdy badania potwierdzą niedobór, lekarze najczęściej zalecają 1000 µg doustnie dziennie przez kilka tygodni lub miesięcy, a potem dawkę podtrzymującą. Sama kuracja trwa dłużej, niż większość osób zakłada.

Poprawa samopoczucia przychodzi po kilku tygodniach, ale uzupełnienie zapasów w wątrobie to kwestia miesięcy. Przerwanie suplementacji, gdy tylko ustąpi zmęczenie, to częsty błąd.

Warto też pamiętać, że jeśli przyczyną jest trwały problem (choroba autoimmunologiczna, usunięty fragment jelita), suplementacja będzie dożywotnia. Samo zażywanie tabletek nie usunie wtedy przyczyny.

Kontrolne badanie po 2–3 miesiącach pokazuje, czy dawka jest dobrana prawidłowo.

Kto powinien szczególnie uważać

  • osoby na diecie wegańskiej i wegetariańskiej,
  • seniorzy po 60. roku życia,
  • pacjenci przyjmujący metforminę lub leki zmniejszające kwasowość żołądka (np. omeprazol) przez dłuższy czas,
  • osoby z chorobą Hashimoto, celiakią, chorobą Leśniowskiego-Crohna i zanikowym zapaleniem żołądka,
  • pacjenci po operacjach bariatrycznych lub resekcji żołądka.

Dla tych grup suplementacja bywa po prostu elementem leczenia, nie fanaberią. Weganie nie mają wyboru, bo roślinne źródła B12 praktycznie nie istnieją. Algi, tempeh czy drożdże piwne dostarczają głównie nieaktywnych analogów, które mogą nawet zafałszować wynik badania.

Czy warto zrobić badanie przed zakupem

Przy profilaktyce u osoby zdrowej, np. wegana, badanie nie jest konieczne, bo suplementacja i tak jest potrzebna. Gdy jednak pojawiają się objawy, lepiej najpierw sprawdzić, co jest ich przyczyną. Zmęczenie i mrowienie mogą wynikać z anemii żelazowej, niedoczynności tarczycy lub cukrzycy, a B12 niczego tu nie rozwiąże.

Podstawą jest stężenie B12 we krwi oraz morfologia z oceną MCV, czyli średniej objętości krwinki. Wynik graniczny (około 200–300 pg/ml) bywa mylący, dlatego pomocne jest oznaczenie holotranskobalaminy lub kwasu metylomalonowego. Badanie można zlecić prywatnie w laboratorium bez skierowania.

Samo uzupełnianie kwasu foliowego przy ukrytym niedoborze B12 może zamaskować anemię, a uszkodzenia nerwów będą w tym czasie postępować dalej. Dlatego przy preparatach z foliowym warto znać swój poziom B12.

Skutki uboczne i przedawkowanie

B12 jest rozpuszczalna w wodzie, a nadmiar organizm wydala z moczem. Dla witaminy nie ustalono górnej bezpiecznej granicy spożycia, bo poważne działania niepożądane praktycznie się nie zdarzają.

U niektórych osób przy bardzo wysokich dawkach pojawia się trądzik lub wysypka i to najczęściej zgłaszana dolegliwość. Po odstawieniu zwykle mija. Zdarzają się też bóle głowy i lekkie dolegliwości żołądkowe.

Warto zachować ostrożność, jeśli przyjmuje się przewlekle leki lub występują choroby nerek czy nowotwory krwi. W takich sytuacjach decyzję o suplementacji dobrze skonsultować z lekarzem.

Na co patrzeć przy zakupie

Liczy się przede wszystkim ilość mikrogramów w jednej porcji i forma. Dodatki typu „z kompleksem energetycznym” zwykle podnoszą tylko cenę. Tabletki do ssania i krople dobrze sprawdzają się u osób, które mają kłopot z połykaniem. Najtańsza cyjanokobalamina 500–1000 µg z apteki lub drogerii w zupełności wystarcza większości użytkowników.