Przy kwasicy ketonowej poziom cukru nie zawsze jest dobrym wskaźnikiem, ale nudności, wymioty i bóle brzucha u osoby z cukrzycą są sygnałem, którego nie wolno zbywać jako „zatrucia pokarmowego”. To powikłanie rozwija się zwykle w ciągu kilkunastu godzin do kilku dni. Bez leczenia szpitalnego prowadzi do śpiączki, a w skrajnych przypadkach do śmierci. Wczesne rozpoznanie decyduje o tym, czy skończy się na kroplówce i insulinie, czy na oddziale intensywnej terapii. Poniżej zebrano, na co zwracać uwagę i jak reagować.
Co dzieje się w organizmie
Bez wystarczającej ilości insuliny komórki nie mogą korzystać z glukozy, więc organizm zaczyna spalać tłuszcze. Powstają przy tym ketony (ciała ketonowe), które w nadmiarze zakwaszają krew. Do tego dochodzi odwodnienie, bo wysoki cukier wypłukuje wodę i elektrolity z moczem.
Najczęściej problem dotyczy cukrzycy typu 1. U części osób kwasica jest pierwszym objawem choroby, która dotąd nie została rozpoznana. Zdarza się też w cukrzycy typu 2, zwłaszcza przy ciężkiej infekcji lub bardzo długo utrzymującej się niewyrównanej glikemii.
Objawy: od niepokojących do alarmowych
Pierwsze sygnały
Zaczyna się podstępnie. Pojawia się silne pragnienie, suchość w ustach i oddawanie dużych ilości moczu, także w nocy. Do tego dochodzi zmęczenie, które nie przechodzi po odpoczynku.
Cukier w glukometrze często utrzymuje się powyżej 250 mg/dl mimo podawania insuliny. Warto wtedy od razu sprawdzić ketony, bez czekania na pogorszenie.
W tej fazie jeszcze zwykle da się reagować w domu, o ile jest ustalony plan postępowania z lekarzem diabetologiem. Pomiar ketonów we krwi lub w moczu powinien być wtedy odruchem.
Objawy, przy których liczy się każda godzina
Poniższe objawy oznaczają, że kwasica jest już zaawansowana i potrzebna jest pomoc medyczna:
- wymioty, które nie ustępują i uniemożliwiają picie,
- ból brzucha, czasem tak silny, że przypomina ostry brzuch,
- głęboki, szybki oddech (oddech Kussmaula), nawet w spoczynku,
- zapach acetonu lub zgniłych jabłek z ust,
- senność, splątanie, trudność w skupieniu, nieprawidłowe reakcje na pytania,
- suche, zaczerwienione lub blade, chłodne ręce i stopy, przyspieszone tętno.
Oddech Kussmaula to sposób, w jaki organizm próbuje pozbyć się nadmiaru kwasów przez wydychanie dwutlenku węgla. Osoby postronne zwykle zauważają go wcześniej niż sam chory. Osłabienie świadomości to już stan zagrożenia życia.
Ile ketonów to za dużo
Orientacyjne wartości przy pomiarze ketonów we krwi (większość zaleceń jest zbliżona):
- poniżej 0,6 mmol/l to wartość prawidłowa,
- 0,6–1,5 mmol/l oznacza podwyższony poziom, trzeba obserwować i zastosować plan z diabetologiem,
- 1,5–3,0 mmol/l to wysokie ryzyko kwasicy, potrzebny pilny kontakt z lekarzem,
- powyżej 3,0 mmol/l wymaga natychmiastowej pomocy w szpitalu.
Paski do moczu dają mniej dokładny obraz, bo pokazują sytuację sprzed kilku godzin. Wynik „średni” lub „duży” razem z objawami to powód do jazdy na SOR.
Kwasica ketonowa może wystąpić także przy prawidłowej lub tylko lekko podwyższonej glikemii. Dotyczy to głównie osób przyjmujących leki z grupy flozyn (inhibitory SGLT2), a także kobiet w ciąży, osób po długim poście lub z dużą ilością alkoholu. Przy złym samopoczuciu i objawach opisanych wyżej sam „ładny” wynik cukru nie wyklucza problemu.
Co robić, gdy objawy się pojawią
Kiedy dzwonić pod 112
Wezwanie pogotowia jest konieczne, gdy występują wymioty uniemożliwiające picie, wyraźna duszność lub głęboki oddech, senność, splątanie albo utrata przytomności.
Nie ma sensu „jeszcze chwilę poczekać” ani samodzielnie jechać do szpitala, jeśli stan się szybko pogarsza. Za kierownicą w takim stanie nie powinien siedzieć sam chory.
Dyspozytorowi warto od razu powiedzieć, że chodzi o osobę z cukrzycą i podejrzeniem kwasicy ketonowej. To przyspiesza decyzje.
Do czasu przyjazdu zespołu należy ułożyć chorego w bezpiecznej pozycji i nie podawać jedzenia ani picia, jeśli ma zaburzenia świadomości.
Co zrobić, gdy objawy są jeszcze łagodne
Jeśli ketony są podwyższone, ale chory jest przytomny i może pić, warto postępować według wcześniejszych zaleceń diabetologa. Zwykle oznacza to picie dużych ilości wody (bez cukru) i dodatkową dawkę insuliny krótko działającej według indywidualnych zasad korekty.
Pomiar glikemii i ketonów należy powtarzać co 2–3 godziny. Jeśli ketony nie spadają lub objawy narastają, potrzebna jest pomoc medyczna.
Przy pompie insulinowej trzeba podejrzewać awarię zestawu infuzyjnego, na przykład zagięty lub zatkany cewnik. Sprawdza się to zmianą zestawu i podaniem korekty penem. Samo czekanie na efekt często marnuje cenny czas.
Aktywność fizyczna przy podwyższonych ketonach to zły pomysł, bo wysiłek może nasilić problem.
Typowe wyzwalacze
Najczęstsze przyczyny to pominięcie insuliny lub zbyt niska dawka, infekcja (grypa, zapalenie dróg moczowych, zapalenie płuc), awaria pompy oraz nierozpoznana cukrzyca. Do tego dochodzą choroby przebiegające z wymiotami i biegunką, a także intensywne picie alkoholu. U osób przyjmujących flozyny ryzyko wzrasta w czasie choroby, po zabiegach i przy ograniczeniu jedzenia.
W cukrzycy typu 1 nie wolno odstawiać insuliny bazowej nawet wtedy, gdy chory nie je. To jeden z najczęstszych błędów w trakcie infekcji.
Kwasica a dieta ketogeniczna
Te dwa stany bywają mylone. W ketozie żywieniowej poziom ketonów zwykle mieści się w przedziale 0,5–3 mmol/l, a organizm sam reguluje odczyn krwi, bo wydzielana jest własna insulina. W kwasicy ketonowej brakuje insuliny, ketony rosną gwałtownie, a pH krwi spada. U osób z cukrzycą typu 1 dieta ketogeniczna jest ryzykowna, a przy lekach z grupy flozyn może sprzyjać kwasicy euglikemicznej.
Profilaktyka, która działa
Chorzy na cukrzycę typu 1 powinni mieć w domu paski lub glukometr do ketonów i wiedzieć, od jakich wartości działać. Dobrze, gdy plan na dni choroby jest spisany razem z diabetologiem i dostępny także dla domowników.
W czasie infekcji pomiary glikemii co kilka godzin i regularne picie wody to minimum. Przy nawracających problemach z pompą warto mieć pod ręką pen z insuliną i zapasowy zestaw infuzyjny.
Osoby przyjmujące flozyny powinny wiedzieć, że przy wymiotach, odwodnieniu lub przed zabiegiem lek zwykle się odstawia. O szczegółach decyduje lekarz, dlatego lepiej zapytać o to wcześniej niż w trakcie choroby.
